Jean-Baptiste Vanmour’un “Recueil de cent estampes représentant différentes nations du Levant” Adlı Albümü: Doğu’nun Avrupalı Gözüyle Görsel İnşası

Avrupa’nın Osmanlı dünyasına duyduğu merak, 18. yüzyılın başında matbaanın da etkisiyle yeni bir görsel dil kazandı. Bu dilin en yetkin örneklerinden biri, Fransız büyükelçisi Charles de Ferriol’ün himayesinde Flaman asıllı ressam Jean‑Baptiste Vanmour’un tuvallerinden üretilen Recueil de cent estampes adlı gravür albümüdür. 1714–1715 yıllarında Paris’te yayımlanan eser, Osmanlı toplumunu Batılı bir perspektifle etnik, dini ve mesleki gruplara göre tasnif eden yüz levhasıyla Doğu’yu Batı’nın gözünde yeniden inşa etmiş; uzun yıllar boyunca hem bilimsel hem de sanatsal üretimi besleyen bir referans kaynağı olmuştur. Bu yazı, söz konusu albümün tarihsel bağlamını, içeriğini, yapım sürecini, sanatsal özelliklerini ve kültürel etkilerini kaynaklara dayanarak incelemeyi amaçlamaktadır.

---

1. Tarihsel Bağlam

1699’da Fransa’nın İstanbul Büyükelçiliği’ne atanan Marquis Charles de Ferriol d’Argental (1652–1722), beraberinde getirdiği genç ressam Jean‑Baptiste Vanmour’a (1671–1737) Osmanlı başkentindeki farklı milletleri, meslek gruplarını ve törenleri belgeleme görevi verdi. Ferriol’ün amacı, XIV. Louis’nin sarayı ve Avrupa kamuoyu için Doğu’yu görsel bir envantere dönüştürmekti. Vanmour, 1699’dan ölümüne dek İstanbul’da kalarak önce Ferriol’ün, ardından halefi büyükelçilerin himayesinde Lale Devri’nin gündelik hayatını, resmi kabul törenlerini, saray mensuplarını ve etnik grupları tuvale aktardı.

Ferriol 1711’de Fransa’ya döndüğünde yanında Vanmour’un yüze yakın yağlı boya tablosunu götürdü. Elçi, bu resimleri kendi adını taşıyacak bir gravür koleksiyonuna dönüştürmek üzere yayıncı Jacques Le Hay ve bir grup usta gravürcü ile anlaştı. 1714’te Recueil de cent estampes başlığıyla piyasaya çıkan kitap, ertesi yıl metin cildiyle tamamlandı. Eser, kısa sürede İngilizce, Almanca, İtalyanca ve Felemenkçeye çevrilerek Avrupa’nın dört bir yanında “Recueil Ferriol” adıyla tanındı.

2. Eserin Yapısı ve İçeriği

Albüm, büyük boy (in‑folio) olarak hazırlanmıştır. 100 adet numaralı gravür levhaya ek olarak, iki adet numarasız çift sayfa levha (Türk düğünü ve cenaze töreni) ile Mevlevi dervişlerinin zikrini gösteren bir tam sayfa levha ve nota yaprağı içerir; böylece toplam 102 gravür levhasına ulaşılır. Kitabın 1715 basımı, her bir levhayı açıklayan Fransızca metin cildi olan Explication des cent estampes ile birlikte satılmıştır.

İçerik iki ana bölümde incelenebilir:

• İlk 60 levha, Osmanlı saray hiyerarşisini yansıtır; padişah (III. Ahmed), valide sultan, kadınefendiler, vezirler, kapıcıbaşı, bostancıbaşı gibi resmi figürleri tek tek betimler.
• Sonraki 40 levha, İmparatorluk sınırları içindeki etnik ve dinî grupları (Rum, Ermeni, Yahudi, Arnavut, Arap, Acem, Hintli, Afrikalı vb.) ve esnaf zümrelerini (kürkçü, helvacı, berber, çiçekçi) gösterir.

Eserin sonundaki iki büyük katlanır levha ise sırasıyla bir Türk düğününü ve bir cenaze törenini tasvir eder. Ayrıca sema eden Mevlevi dervişleri de numarasız bir levha olarak yer alır. Bu levhalar, Osmanlı toplumunun yalnızca etnografik değil, aynı zamanda ritüel boyutunu da kayıt altına alır.

3. Yapım Tekniği ve Sanatsal Değer

Gravürlerin üretiminde dönemin en saygın bakır kazıma ustaları görev almıştır: Philippe Simonneau, Gérard Scotin (baba ve oğul), Claude Du Bosc, Jean‑Baptiste Haussard, Charles‑Nicolas Cochin, Bernard Baron ve Jacques de Franssières. Vanmour’un Avrupa akademik resim geleneğiyle Doğu’nun ışık ve renk duyarlılığını birleştiren kompozisyonları, gravürcüler eliyle siyah‑beyaz çizgiye indirgenmiş; ardından her bir levha elde sulu boya ile renklendirilmiştir. Arşiv nüshalarında figürlerin arkasına yerleştirilen ince koruyucu kâğıtlar (guard tissues), kullanılan boyaların zamanla dağılmasını önlemiş ve renklerin canlılığını günümüze taşımıştır.

Vanmour’un resimleri, Batılı bir ressamın Doğu’yu “egzotik” bir sahnede resmetmesinin ötesine geçer. Sanatçı, Avrupa perspektif kurallarını uygularken Osmanlı minyatür geleneğinden beslenen düz yüzey ve canlı renk anlayışını da benimser. Nitekim Vanmour’un Sultan III. Ahmed portresi ile dönemin ünlü nakkaşı Levni’nin aynı padişahı betimleyen minyatürü karşılaştırıldığında, iki sanatçının renk seçimleri ve denge anlayışı arasındaki ortaklık dikkat çekicidir. İki kültür arasındaki bu estetik alışveriş, Recueil’i sıradan bir kostüm albümü olmaktan çıkarıp bir “görsel kültürler arası diyalog” belgesine dönüştürür.

4. Yayın Süreci ve Versiyonlar

Recueil’ün ilk edisyonu Jacques Collombat matbaasında, Le Hay ve Duchange’nin ortaklığıyla 1714’te yalnızca gravürlerden oluşan bir albüm olarak basıldı. Ertesi yıl (1715) yayımlanan metin cildi Explication des cent estampes ise levhaları açıklayan Fransızca metnin yanı sıra “Anecdotes de l’Ambassade de M. de Ferriol” başlıklı ek bir bölüm ve derviş ilahisinin notasını içeriyordu. Bu ek, eserin etnografik iddiasını müzikal bir boyutla zenginleştirerek Osmanlı kültürünü “işitilebilir” kılma çabası olarak okunabilir.

Basımın hemen ardından ilk nüshalar tükendiği için aynı yıl içinde ikinci bir edisyon daha piyasaya sürüldü; bu edisyon esas olarak yeni bir baskı olup metin cildiyle birlikte satılmıştır. 18. yüzyıl boyunca defalarca korsan baskısı yapılan albüm, farklı yayıncılar tarafından küçültülmüş formatlarda ve kısaltılmış levha sayılarıyla yeniden üretildi. 1980 yılında Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi, On sekizinci yüzyılın başında Osmanlı kıyafetleri başlığıyla eserin tıpkıbasımını yayımlamıştır.

5. Etki ve Miras

Recueil de cent estampes’in etkisi üç alanda belirgindir:

1. Oryantalizmin Doğuşu: Albüm, Antoine Watteau ve François Boucher gibi rokokonun önde gelen isimlerine esin kaynağı olmuş; “Turquerie” modasının yayılmasında başlıca görsel depo işlevi görmüştür.
2. Bilimsel Referans: 18. ve 19. yüzyıllarda seyahatname yazarları, etnograflar ve kostüm tarihçileri için birincil görsel kaynak kabul edilmiştir. Özellikle Osmanlı etnik gruplarının kıyafetlerini belgeleyen son bölüm, bugün hâlâ araştırmacıların başvurduğu bir ikonografik arşiv niteliğindedir.
3. Kültürel Diplomasi: Eser, bir büyükelçinin himayesinde hazırlanmış olmasıyla erken modern dönem kültürel diplomasi pratiklerinin de çarpıcı bir örneğidir. Ferriol, Osmanlı toplumunu Fransız okuyucusuna tanıtırken aynı zamanda Batı literatüründe bu eserin Doğu ile ilişkilerin gerekliliğini meşrulaştıran görsel bir argüman işlevi gördüğü değerlendirilmektedir.

6. Sonuç

Jean‑Baptiste Vanmour’un fırçasından çıkıp usta gravürcülerin ellerinde çoğaltılan Recueil de cent estampes, 18. yüzyıl başında Avrupa’nın Osmanlı’yı algılama biçimini kökünden değiştiren bir yayındır. Bununla birlikte albüm, Osmanlı toplumunu içeriden kavrayan sosyolojik bir ayna olmaktan ziyade, Avrupa’nın Doğu’yu siyasi ve ticari motivasyonlarla nasıl kategorize ettiğini, onu egzotik bir sahneye dönüştürdüğünü gösteren bir Batı kurgusu olarak da okunmalıdır; sanatsal değeri kadar, içerdiği bu indirgemeci (oryantalist) bakış açısıyla da kültürel tarih açısından öğreticidir.

Hem diplomatik bir siparişin ürünü hem de disiplinler arası bir belge olan albüm, bugün Internet Archive sayesinde herkesin erişimine açılmış durumdadır. Sayısallaşan bu tür eserleri incelemek, küresel görsel kültürün erken dönemde nasıl şekillendiğini anlamak için yeni fırsatlar sunmaktadır.

---

18. Yüzyıl İstanbul’una Görsel Bir Yolculuk

Aşağıda, Avrupa’da ‘Türk Modası’nı (Turquerie) başlatan 100 levhalık bu devasa koleksiyondan küçük bir seçki yer alıyor. Saray hiyerarşisinden esnaflara, dervişlerden farklı inanç gruplarına kadar dönemin toplumsal dokusunu yansıtan bu nadide eserlerin tamamını incelemek, yüksek çözünürlüklü detaylarda kaybolmak ve dijital sergimizi bütünüyle keşfetmek için koleksiyona göz atın.

7. Kaynakça

• Vanmour, Jean‑Baptiste (res.). Recueil de cent estampes representant differentes nations du Levant, gravées sur les tableaux peints d’après nature en 1707 & 1708, par les ordres de M. de Ferriol, ambassadeur du roi a la porte, et mis au jour en 1712 & 1713 par les soins de M. Le Hay. Paris: Jacques Collombat, 1714 [1715]. Internet Archive. https://archive.org/details/gri_33125015119957.
• Explication des cent estampes qui représentent différentes nations du Levant avec de nouvelles estampes de cérémonies turques qui ont aussi leurs explications. Paris: Jacques Collombat, 1715. Bibliothèque nationale de France, Catalogue général. https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb393416972.
• BnF – Les essentiels de la littérature. “Femme persane: Jean‑Baptiste Vanmour, le Recueil de 100 estampes représentant les différentes nations du Levant.” Montesquieu, Les Lettres Persanes sergi sayfası. Erişim: 10 Mayıs 2026. https://expositions.bnf.fr/montesquieu/grand/ess_231.htm.
• Özkartal, Mehmet ve Kamile Akın. “Pedagojik Eleştiri Yöntemi ile Nakkaş Levni ve Ressam Vanmour’un Sultan III. Ahmed Portresinin Renk ve Kompozisyon Bakımından Karşılaştırılması.” Bodrum Sanat ve Tasarım Dergisi 1, no. 2 (2022): 152‑160. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bodrum/issue/71127/1128538.
• Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi. On sekizinci yüzyılın başında Osmanlı kıyafetleri: Fransız Büyükelçisi Marquis de Ferriol’un Hollandalı ressam Van Mour’a yaptırdığı 100 resim ile Türklere ait… Çev. Cenap Yazansoy. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1980. Yer No: A/6461.
• Wikipedia. “Jean Baptiste Vanmour.” Son değiştirilme: 2025. Erişim: 10 Mayıs 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Jean_Baptiste_Vanmour.
• Sotheby’s. “Le Hay and de Ferriol | Recueil de cent estampes, 1714, folio, mottled calf.” Travel, Atlases, Maps & Natural History, 2022. (Çevrimiçi müzayede kataloğu, erişim Mayıs 2026).
• Christie’s. “Turquie – Le Hay, Jacques. Recueil de cent estampes représentant différentes Nations du Levant, 1714 [Avec:] Explication des cent estampes, 1715.” Livres et Manuscrits, 2022. (Çevrimiçi müzayede kataloğu, erişim Mayıs 2026).